به گزارش اطلاعات آنلاین، از سویی، خبر میرسد که پس از گذشت نزدیک به یک قرن، درهای «اتاق مخفی» وزارت دادگستری ایرلند به روی عموم باز شده و ۱۲ هزار کتاب ممنوعه که زمانی به اتهام ترویج بیاخلاقی یا تهدید اخلاق عمومی توقیف شده بودند، سرانجام راهی آرشیو ملی این کشور میشوند. از سوی دیگر، در کشور ما دستور توقف انتشار سریال «یَل» به دلیل نمایش یک سکانس در قسمت ششم صادر میشود؛ سکانسی که در آن بازیگر نقش مادر و فرزند از سر مهر یکدیگر را در آغوش میکشند.
این تقارن زمانی، بهانهای است برای تأمل در باب ماهیت متغیر هنجارها، ممیزی و نگاه آیندگان به تصمیمات امروز ما.
اقتضائات زمان و خطای نگاه مطلق
بدیهی است که هر جامعهای در هر برههای از تاریخ، دارای اقتضائات، ارزشها و خطوط قرمزی است که ریشه در فرهنگ و سنتهای آن دارد. واکنشهای اجتماعی و تقنینی به این خطوط قرمز، تا حد زیادی طبیعی به نظر میرسند. با این حال، گذشت زمان و تحولات اجتماعی نشان داده است که بسیاری از این حساسیتهای مطلق، در گذر سالها رنگ میبازند. قوانینی که روزی به نام صیانت از اخلاق وضع میشوند، ممکن است برای نسلهای آینده مایه شگفتی و حتی تأسف باشند.
موضوع گشایش گورستان ادبی ایرلند گواهی روشن بر همین مدعاست. روزگاری در ایرلند قرن بیستم، آثار نویسندگانی بزرگ چون اسکار وایلد، جی. دی. سلینجر و دی. اچ. لارنس به اتهاماتی مشابه «مغایرت با اخلاق عمومی» یا حتی به خاطر طرح جلد یک کتاب، به انزوا رانده و قفلوبست میشدند. اما امروز، همان جامعه با نگاهی انتقادی به گذشته خود مینگرد و آن اسناد و کتابهای محبوس را به عنوان میراثی پژوهشی برای درک سازوکارهای کنترل دولتی آزاد میکند.
با این همه، در برخی جوامع از جمله کشور ما، گاه مواجهه با خطای یک اثر یا تخطی از دستورالعملها، پا را از چارچوب هنجارهای عمومی فراتر گذاشته و بهشکل قدرتنمایی قانونی ظاهر میشود.
ماجرای سریال «یَل» نمونه گویایی از همین رویکرد است. این مجموعه که تا پیش از قسمت ششم روند رو به جلویی داشته، به دلیل یک سکانس در آغوش کشیدن مادر و فرزند که از نظر سنی و نقشی بدون شائبه بوده، با توقیف کامل روبهرو میشود. در حالی که قانونگذار یا نهاد ناظر میتوانست با فرض وجود ابهام، با روشهای منطقیتری چون حذف یا اصلاح آن سکانس خاص یا نهایتاً اعمال جریمه، مساله را فیصله دهد. اما انتخاب راهکار قاطع توقیف کل اثر، تنبیهی جمعی است؛ هم ترکشهای آن به تمامی عوامل، تهیهکننده و سازندگانی اصابت میکند که نقشی در این تصمیم یا تخطی نداشتهاند و هم مخاطبی را که ماهها داستان را دنبال کرده، محروم و ناامید میسازد.
این حوادث ما را ناخودآگاه به این پرسش میرساند که آیندگان درباره تصمیمات امروز ما چگونه قضاوت خواهند کرد؟ تاریخ فرهنگ و هنر ما پر از نمونههایی است که زمانی بر سر توقیفشان جنجال به پا شد، اما سالها بعد با نگاهی بازتر بارها از رسانه ملی پخش شدند؛ فیلمهایی نظیر «تحفه هند» یا «آدمبرفی» از این دستهاند که روزگاری در محاق توقیف بودند و امروز تماشای آنها با لبخندی از سوی مخاطبان همراه است.
گشایش اتاق مخفی کتابهای ممنوعه در دوبلین یادآور این حقیقت تاریخی است که دیوار ممیزی و انقباض فرهنگی، هرچقدر هم بلند و محکم بنا شود، سرانجام روزی در برابر جریان سیال آگاهی و تغییر نگرش نسلها فرو خواهد ریخت. بهتر آن است که به جای توقیفهای ریشهای و پاک کردن صورتمساله، با تساهل و تدبیر بیشتری با آثار هنری مواجه شویم تا در آینده، مجبور نباشیم موزهای برای گرامیداشت آثار توقیفشده امروزمان بنا کنیم.